MERKEZ KÖYLER PROJESİ

 

Hazırlayanlar

Yrd.Doç.Dr. Ali YİĞİT (F.Ü. Fen-Edebiyat Fak. Coğrafya Bölümü)

Yrd. Doç. Dr.Harun TUNÇEL (F.Ü. Fen-Edebiyat Fak. Coğrafya Bölümü)

Öğrt.Gör. Handan ÇAĞLAYAN (F.Ü. Fen-Edebiyat Fak. Coğrafya Bölümü)

İnş.Müh. Mehmet UĞRAŞ (Köy Hizmetleri İl Müdürlüğü -ELAZIĞ)

ELAZIĞ - 1997

GİRİŞ

Bugün köylerimiz doğal, tarihi, sosyal, ekonomik ve siyasi faktörlerin etkisi altında düzensiz bir yerleşme dokusu göstermektedir. Dağınık bir kırsal yerleşim dokusu gösteren köylerin kalkınmasını ve köye götürülmesi gerekli hizmetleri rasyonel bir biçimde sunmayı olumsuz yönde etkilemektedir.

Bu durum nüfusu az olan köylere hizmet götürmenin büyük maliyetlere ulaşacağı ve verimliliğin de düşük olacağı sonucunu vermektedir. Bu nedenle kalkınma planı ilkelerine uyularak proje ile götürülmek istenen sosyal ve ekonomik yatırımların çok sayıda nüfusa hitap etmesi temel kriter olarak benimsenerek Merkez Köylerin oluşturulması fikrini ortaya çıkarmıştır.

Merkez Köyler önerisi İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planında yer almış ve 1970-1972 Kalkınma Programına alınmıştır. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Stratejisinde de yer almıştır. Buna göre belli sayıda köy yerleşmeleri bölgesi içindeki köylerden biri hizmet açısından Merkez Köy olarak seçilecek ve sağlık ocağı, PTT, ana-çocuk sağlığı merkezi, yatılı bölge okulu, sabit merkezi köy kursları binası, karakol, aşılama ve suni tohumlama merkezi ve ziraat teknisyenliği gibi kamu hizmet tesisleri bu merkezde toplanacaktı.

Bu çalışmada yukarıda belirtilen amaçlar doğrultusunda Elazığ il sınırları içindeki köyler, nüfus büyüklükleri, mevcut altyapı durumu ve ulaşılabilirlik özellikleri dikkate alınarak gruplandırılmış ve bunların içinden en kolay erişilebilecek konumdaki köy, merkez seçilerek Merkez Köyler belirlenmiştir. Bu çalışma sırasında, Elazığ Valiliği tarafından yaptırılan "Yerleşim Yeri Bilgi Anketi" sunuçları kullanılmıştır.

PROJENİN AMACI

Proje, kırsal yörelere sosyal hizmet ve tesisleri ile tarımsal ve ekonomik gelişmeye yönelik ve istihdam yaratıcı yatırımlar götürmek suretiyle;

-Köylerin hayat standartlarını ekonomik ve sosyal yönden geliştirmeyi,

-Kırsal yerleşmelerin imarı ve modernleştirilmesi,

-Köy ve şehir farklılığının en aza indirilmesi,

-Köye götürülen hizmetleri entegre ve rasyonel biçimde götürmeyi,

-Köylerimizi insanlık haysiyetine uygun bir yaşam seviyesine ulaştırmayı

Amaçlamaktadır.

PROJENİN HEDEFLERİ

Bu proje merkezi nitelikte gelişme potansiyeli olan ve çevre köylere etkileri yönüyle geniş bir nüfus kitlesinin ihtiyacına cevap verebilecek köy yerleşmelerine sosyal, ekonomik ve istihdam yaratıcı yatırımları 10 yıllık periyot içerisinde götürmek suretiyle, şehirlere olan göçü önemli ölçüde azaltmayı, köy ve şehir farklılığını gidermeyi, köy imar ve modernleştirilmesini hedef almaktadır.

MEVCUT DURUM

Daha önce DPT tarafından Elazığ İl sınırları içinde 23 yerleşme 2. kademe yerleşim yeri olarak belirlenmiştir. Bunlardan ikisi (Baskil ve Ağın) zaten ilçe merkezi idi. Sonradan 3 tanesi daha (Kovancılar, Aracık, Alacakaya) ilçe merkezi oldu. Ayrıca Harput'un da Merkeze bağlanması ile 2. kademe yerleşim yeri özelliği gösterdiği belirlenen kırsal merkez sayısı 17'ye düşmüştür (Tablo: 1).

Tablo: 1- 6.12.1983 tarih ve 83/7493 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenen "Merkez Köyler"

Merkez Köyün

Adı

1990

Nüfusu

Merkez Köyün Adı

1990

Nüfusu

Merkez İlçe

+

Keban İlçesi

1

?1

Yurtbaşı(B)

5362

37

1

Gökbelen

323

2

2

Tadım

789

38

2

Beydeğirmeni

309

3

3

Körpe

371

39

3

Ulupınar

271

4

?4

Hıdırbaba (Bm)

340

40

4

Denizli

1507

5

?5

İçme (Bm) (B)

1907

41

5

Sağdıçlar

302

6

6

Konakalmaz

250

42

6

Örenyaka

57

7

?7

Poyraz (Bm)

253

+

Maden İlçesi

8

8

Korukköy

645

43

?1

Alacakaya*

3639

9

?9

Hankendi (Bm) (B)

1543

44

?2

Gezin

2052

10

10

Sarıkamış

871

45

?3

Kavak (Bm)

795

11

11

Sakabaşı

583

+

Palu İlçesi

12

12

Yedigöze

610

46

?1

Kovancılar*

10270

13

13

Sütlüce

339

47

2

Baltaşı

2046

14

?14

Harput#

48

3

Beyhanı (B)

6349

15

15

Salkaya

876

49

4

Aşağımirahmet

668

16

?16

Mollakendi (Bm)

946

50

?5

Gökdere (Bm)

1072

?

Ağın İlçesi

51

6

Okçular

1085

17

1

Pulköy

102

52

?7

Çaybağı (Bm)

399

18

2

Balkayası

62

53

8

Avlağı

453

?

Baskil İlçesi

54

?9

Arıcak*

3258

19

1

Beşbölük

258

55

10

Erimli (B)

2705

20

2

Konacık

382

+

Sivrice İlçesi

21

3

Demirlibahçe

233

56

?1

Uslu

448

22

4

Karaali

726

57

?2

Gözeli (Bm)

901

23

?5

Kuşsarayı (Bm)

228

58

3

Yürekkaya

133

24

6

Resülkahya

564

59

4

Çevrimtaş

245

25

?7

Aşağıkuluşağı (Bm)

498

60

5

Başkaynak

681

+

Karakoçan İlçesi

Elazığ Toplamı

26

?1

Başyurt (Bm)

785

Köy sayısı

558

27

2

Yüzev

452

Köye bağlı birim sayısı

646

28

3

Keklikköy

149

Toplam

1204

29

4

Çavuşyolu

261

+ DPT tarafından 3. kademe yerleşim yeri

30

5

Sarıbaşak

469

olarak belirlenmiş olan ilçe merkezleri.

31

?6

Çan (Bm)

316

? DPT tarafından 2. kademe yerleşim yeri

32

7

Okçular

653

olarak belirlenmiş olan yerleşmeler. Bunlardan

33

8

Pamuklu

79

Modanlı (Ağın) Merkez Köyler listesinder yer

34

9

Bulgurcuk

1762

almamaktadır

35

10

Sarıcan

2029

* Sonradan ilçe olanlar

36

11

Yoğunağaç

255

# Merkeze bağlanan

6.12.1983 tarih ve 83/7493 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Elazığ'ın 60 köyü Merkez Köy olarak ilan edilmiştir. Söz konusu Bakanlar Kurulu Kararı ile ilçeler itibariyle köyler belirlenmiş olup, bu köylere bağlı köy ve köy altı yerleşim birimlerinin hangileri olduğuna dair bilgi yer almamıştır. İlan edilen köylerden 16'sı daha önceden DPT'nin 2. kademe yerleşim yeri olarak belirlediği merkezlere karşılık gelmekte idi. Sadece Ağın'ın Modanlı köyü 2. kademe yerleşim yeri olarak belirlenmiş olduğu halde Merkez Köyler listesinde yer almıyordu.

Söz konusu Bakanlar Kurulu kararı sadece Merkez Köylerin listesini içermekte, buralarda ne yapılacağı, nasıl bir uygulamaya gidileceğini karara bağlamadığından, yapılan uygulamalar da pek dikkate alınmamaktadır. Nitekim DPT'nin Türkiye genelinde yaptığı bir çalışmada Merkez Köylere yapılan yatırımlar ile Merkez Köy olmayanlara yapılan yatırımların oranı hemen hemen aynı olduğu görülmüştür.

Türkiye genelinde olduğu gibi, Elazığ'da da yapılan yatırımlarda Merkez Köyler dikkate alınmıyordu. Elazığ'ın 2000'li Yıllara Hazırlık Projesi başladığında durum bu idi.

UYGULANAN YÖNTEM

Proje kapsamında yapılan anket çalışmaları ve haritalar üzerinde yaptığımız incelemeler sonucu merkezi niteliği olan yerleşmeler belirlemmiştir.

Merkez köy niteliği taşıyan köylere bağlı ya da oranın hizmetinden faydalanacak köylerin belirlenmesinde ilçe ve bucak idari sınırları dikkate alınmamıştır. Bazı köylerin komşu bucak ya da ilçenin köyleri ile daha yakın ilişki içinde olduğu belirlenmiştir. Mesela Sivrice'ye bağlı Akbuğday, Elmasuyu, Başkaynak ve Üçlerce köylerinin, Maden'e bağlı Kavak köyünden faydalanmaları daha uygun bulunmuştur. Yine Merkez Mollakendi Bucağı'na bağlı Gölardı köyünün Gezin'den faydalanmasının daha kolay olacağı kanısına varılmıştır. Bunun gibi Ağın'a bağlı bazı köylerin Keban'ın Denizli köyüne bağlı olması önerilmiştir.

Önerilen Merkez Köylere götürülecek hizmetlerin maliyetleri düşünülerek mümkün olduğunca fazla nüfusa az sayıda merkezde hizmet sunulması esas alınmıştır. Fakat bazı alanlarda hizmete esas alınan nüfus sayısı az kalmıştır. Ortalama olarak her bir Merkez köye 539 hane ve 3368 nüfus düşmektedir. Bu değerler bazı Merkez köylerde 7- 8 bin kadar nüfusa yükselmektedir.

ÖNERİLEN MERKEZ KÖYLER

Bu çalışma sonucunda Elazığ iline bağlı kırsal yerleşmelerden ilçe merkezleri hariç 58 tanesinin merkezi bir özellik taşıdığı anlaşılmıştır. Bunların listesi ve bu köylere bağlı olması önerilen yada buradaki hizmetlerden yararlanabilecek köyler Tablo: 2'de sunulmuştur.

YAPILMASI GEREKEN İŞLER

Bu proje ile kırsal alana götürülecek hizmet ve tesisler Kamu Kuruluş ve Özel Kuruluşların yatırımları ile bütünleştirilerek zaman ve mekan uyumu içerisinde köy kalkınması, tüm unsurları ile gerçekleştirilmiş olmalıdır.

Bu projenin uygulama alanına koymayı hedef aldığı tesisler;

-Temel öğretim kurumları

-Sağlık evleri ve ocakları

-Selektör evleri

-Aşılama ve suni tohumlama istasyonları

-Tarım kredi ve satış kooperatifleri

-PTT

-Jandarma Karakolları

gibi sosyal, kamusal, ekonomik ve altyapı tesislerinin entegre bir şekilde Merkez Köylere götürülmesi için etkin bir şekilde koordinasyon sistemi geliştirilerek israfın da önlenerek yapılması planlanmalıdır.

Merkez Köy olarak belirlenen yerlerde öncelikli işler eğitim ve sağlıktır. Bu nedenle belirlenen merkez köyler, bağlı köylerin en kolay ulaşabilecekleri bir konumdadır. Merkez köy olarak belirlenen yerlerin bir çoğunda eğitim ve sağlık hizmeti verebilecek tesisler mevcuttur (Tablo: 4). Mevcut olanların çevreye hizmet verebilecek düzeye ulaştırılması ve tesis olmayanlarda da çevre köylerin de gözetilerek tesislerin yapılması gerekmektedir.

Eğitim ve sağlıktan sonra Merkez Köylere Köy Grup Teknisyenliği, Selektör evleri, Aşılama ve suni tohumlama istasyonları, Tarım kredi ve satış kooperatifleri, PTT, Jandarma Karakolları gibi devletin getireceği hizmetlerin yanında zamanla ticari ve sanayi birtakım işletmeler oluşabilecektir.

Merkez Köylerin ileriki aşamada bir belediye teşkilatı altında birleşmesi gerekmektedir. Belirlenen 57 Merkez Köyden 11'inde belediye teşkilatı bulunmaktadır. Bu belediyelerin hizmet alanaları bağlı köyleri de kapsayacak şekilde gelişletilmeli ve belediye teşkilatı bulunmayan 46 Merkez Köyede, bağlı köyleri de içine alan belediye teşkilatının kurulması gerekmektedir. Böylece merkezdeki hertürlü gelişme bağlı birimlerdeki kişilerinde ilgilenmek zorunda olduğu bir durum alacaktır.

Tablo: 4- Belirlenen Merkez Köylerde Mevcut Altyapı

Sağlık

Sağlık

Köy Adı

İlköğretim

Ocağı

Evi

Tic.San.Tes.

ELAZIĞ

1

GÖZEBAŞI

x

x

x

2

TADIM

x

3

YURTBAŞI (B)

x

x

x

4

DEDEPINARI

x

5

HANKENDİ (BM) (B)

x

x

x

6

SAKABAŞI

x

7

YOLÇATI

x

x

8

SÜTLÜCE

x

9

SALKAYA

x

x

x

10

SERİNCE

x

11

HIDIRBABA (BM)

x

x

12

KORUKKÖY

x

x

13

İÇME (BM) (B)

x

x

x

14

SARIKAMIŞ

x

x

x

15

MOLLAKENDİ (BM)

x

x

x

16

POYRAZ (BM)

x

x

17

CİPKÖY

x

x

AĞIN

1

ALTINAYVA
ALACAKAYA
ARICAK

1

ERİMLİ (B)

x

x

x

2

ÜÇOCAK (B)

x

x

x

BASKİL

x

1

AŞAĞIKULUŞAĞI (BM)

x

2

GEMİCİ

x

x

3

KARAALİ

x

4

KUŞSARAYI (BM)

x

KARAKOÇAN

1

KOÇYİĞİTLER

x

2

SARICAN (B)

x

x

x

3

YENİKÖY

x

4

ÇAVUŞYOLU

x

5

YÜZEV

x

x

6

BAŞYURT (BM)

x

x

x

7

SARIBAŞAK

x

8

ÇAN (BM)

x

x

KEBAN

1

BEYDEĞİRMENİ

x

2

GÖKBELEN

x

3

DENİZLİ

x

x

4

ULUPINAR
KOVANCILAR

1

ÇAKIRKAŞ (B)

x

x

x

2

BAĞGÜLÜ

3

BAYRAMYAZI

x

4

OKÇULAR

5

EKİNÖZÜ

x

x

6

YARIMCA (B)

x

x

x

7

ÇAYBAĞI (BM)

x

x

x

8

AVLAĞI

x

x

9

FAHRİBEY

x

x

MADEN

1

GEZİN (B)

x

x

x

2

TEPECİK

x

3

BAHÇEDERE

x

x

4

NALDÖKEN

x

x

5

KAVAK (BM)

x

x

x

PALU

1

BEYHANI (B)

x

x

2

ÜÇDEĞİRMENLER

x

3

BALTAŞI (B)

x

x

4

GÖKDERE (BM)

x

SİVRİCE

1

USLU

x

x

2

BAŞKAYNAK

x

3

DUUYGULU

4

GÖZELİ (BM)

x

x

Kaynak: Yapılan Anket Sonuçları

PROJENİN UYGULAMA STRATEJİSİ

Elazığ İlinde 2000'li yıllarda uygulanması hedeflenen projenin amacına ulaşabilmesi için;

-Proje kapsamına giren köy halkının uygulanacak projeler hakkında gerekli sosyal ve politik açıdan aydınlatılarak önceden projeye intibakının sağlanması,

-Hedeflenen projeler için gerekli olan ekonomik şartların ve finans kaynaklarının sağlanması,

-Projelerin uygulama aşamasında kontrol ve denetleme mekanizmalarının uyumlu bir şekilde çalışmalarının sağlanması,

-Projenin hedefe ulaşabilmesi için yapılacak işleri belirlenmesi ve bu işleri bir takvime bağlayan ve maliyetini belirleyecek bir icra planının hazırlanması gereklidir.

SONUÇ

Hazırlanan bu proje ile Elazığ il sınırları içerisindeki 566 köy değerlendirmeye alınmış ve nüfus büyüklükleri, mevcut altyapı durumu ve ulaşılabilirlik ilkeleri gözetilerek 57 tane Merkez Köy belirlenmiştir. Ayrıca ilçe merkezlerine ulaşması kolay olan köylerin direkt olarak ilçe merkezindeki hizmetlerden faydalanabileceği öngörülmüştür. Böylece il sınırları içinde 1 il merkezi 10 ilçe merkezi ve 57 Merkez Köy ile birlikte 68 hizmet merkezi oluşacaktır.

Belirlenen merkezlerin çoğunda Merkez Köylere yapılması gereken kamu ve özel tesislerin büyük bir kısmı mevcut bulunmaktadır. Bu da projenin uygulama aşamasında yatırım maliyetlerini düşürecektir. Projenin uygulanması halinde köy ve şehir arasındaki modernleşme farkı azaltılacak, şehir nimetlerinin köylerde de olması sağlanacak, düzensiz şehirleşmenin kaynağı olan kırsal alanlarda, fert başına düşen GSMH oranlarının yükseltilmesi sağlanacak ve böylece şehirlere olan nüfus akımı azaltılmış olacaktır.

Merkez Köylerin oluşturulması ile geniş bir kırsal nüfusun buralardaki tesislerden faydalanması söz konusu olacağından yapılacak yatırımlardan yararlanma en yüksek seviyede olacaktır.

Sonuç olarak projenin uygulanması ile köylü nüfus büyük ölçüde belirli merkezler etrafında temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek ve çağdaş refah düzeyine ulaşacaktır.

KAYNAKÇA

Doğanay, F.1993, Merkez Köyler, DPT Yayınları, Ankara

Doğanay, H.1994, Türkiye Beşeri Coğrafyası, Gazi Büro Kitabevi, Ankara

DİE Gn.Müd.1993, 1990 Genel Nüfus Sayımı, Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri- Elazığ, Ankara

DPT Müsteşarlığı, 2., 3. Beş Yıllık Kalkınma Planları ve Programlar.Ankara.

DPT Müsteşarlığı,1982, Türkiye'de Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi. Ank.

Toprak-İskan Gn.Müd.1981, Köy Enventer Etüdü, 23-Elazığ, Ankara

ELAZIĞ PROJESİ

(2000'li Yıllara Hazırlık Çalışmaları: Master Plan)