ORHUN ABİDELERİ
Türk adının
geçtiği, Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metin. İlk Türk tarihi.
Taşlar üzerine yazılmış tarih. Türk devlet adamlarının millete hesap vermesi,
milletle hesaplaşması. Devletle milletin karşılıklı vazifeleri. Türk nizamının,
Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün büyük vesikası. Türk
askerlik dehasının Türk askerlik sanatının esasları. Türk gururunun ilahi
yüksekliği. Türk feragat ve faziletinin büyük örneği. Türk içtimai hayatının
ulvi tablosu. Türk edebiyatının ilk şaheseri. Türk hitabet sanatının erişilmez
şaheseri. Hükümdarane eda ve ihtişamlı hitap tarzı. Yalın ve keskin üslubun
şaşırtıcı numunesi. Türk milliyetçiliğinin temel kitabı. Bir kavmi bilet
yapabilecek eser. Asırlar içinden milli istikameti aydınlatan ışık. Türk dilinin
mübarek kaynağı.Türk yazı dilinin başlangıcını miladın ilk asırlarına çıkaran
delil. Türk ordusunun kuruluşunu en az 1250 sene öteye götüren vesika. Türklüğün
büyük iftihar vesilesi olan eser. İnsanlık âleminin sosyal muhteva bakımından en
manalı mezar taşları. Dünyanın bugün belki de en büyük meselesi olan Çin
hakkında 1250 sene evvelki Türk ikazı. vs. vs.
MUHARREM ERGİN |
KÖLTİGİN
YAZITI:
3,35
metre yükseklikte, kireçtaşından yapılmış ve dört cephelidir. Doğu-batı
cephelerinin genişliği aşağıda 132, yukarıda 122 santimetredir.
Kuzey-güney cepheleri de aşağıda 46, yukarıda 44 santimetredir. Anıttaki
satırların uzunluğu 235 santimetredir. Yazıtın doğu yüzünde 40; güney ve kuzey
yüzlerinde
13'er satır Göktürk harfli Türkçe metin vardır. Batı yüzünde ise, devrin Tang
İmparatoru'nun Köl Tigin'in ölümü dolayısıyla gönderdiği Çince mesajına yer
verilmiştir. Batı yüzde Çince yazılar dışında yazıta sonradan eklenmiş Göktürk
harfli iki satır bulunmaktadır. Yazıtın kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı
yüzlerinde de
(pahlarda) Göktürk harfli Türkçe metinler mevcuttur. Kültigin yazıtında Göktürk
tarihine ait olaylar, Bilge Kağan'ın ağzından nakledilerek birlik, bütünlük
mesajı
verilir. Yazıtın doğu, kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, Yollug Tigin, batı
yüzünün yazıcısı ise, Tang İmparatoru Hiuan Tsong'ın yeğeni Çang Sengün'dür. Köl
Tigin
yazıtının doğu yüzünde, bütün Türk boylarının ortak damgası olduğu sanılan dağ
keçisi damgasına; doğuya ve batıya bakan "tepelik" kısımlarında ise, kurttan süt
emen çocuk tasvirlerine yer verilmiştir. Yazıt, geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç
içinde önemli ölçüde tahrip olmuştur. Zira yazıtın doğu ile kuzey yüzlerini
birleştiren kısım
yıldırım düşmesi sonucunda parçalanmıştır. Orijinalinde kaplumbağa kaide
üzerinde bulunan yazıt, bu kaidenin de parçalanması üzerine 1911 yılında, sunak
taşından
kesilen granit bir blok üzerine oturtulmuştur. |
|
|
|
|
BİLGE KAĞAN
YAZITI: Kültigin Anıtının bir kilometre uzağındadır. 734 yılında ölen Bilge Kağan adına
oğlu Tenri Kağan tarafında yaptırılan bu anıt 735
yılında dikilmiştir. Yazıtta Bilge Kağan'ın ağzından devletin nasıl büyüdüğü anlatılmakta ve
Kültigin'in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir. Ayrıca
kağanın konuşmasından başka yeğeni Yuluğ Tigin'in kayıtları da yer almaktadır.
Yaklaşık 3,75 metre yüksekliğinde olan yazıt, dört cephelidir. Yazıtın doğu
yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15'er satır Göktürk harfli Türkçe metin
bulunmaktadır. Batı yüzünde ise, (Köl Tigin yazıtında olduğu gibi), Çince
bir metne yer verilmiştir. Batı yüzün tepelik kısmının ortalarına da Göktürk
harfli Türkçe manzum metin yazılmıştır. Yazıtın güneydoğu,güneybatı ve batı
yüzlerinde de (pahlarda) Göktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadır.
Yazıtta olayları nakleden, öğütler veren Bilge Kağan'dır. Yazıta Köl Tigin'in
ölümünden sonraki
olaylar da ilave edilmiştir.
TONYUKUK YAZITI: Tonyukuk anıtı dört cepheli iki dikilitaş halindedir. Yazılar, diğer taşlara
göre daha silik durumdadır. Tonyukuk, Bilge Kağan'ın babası
İlteriş Kağan'ın amcası Kapgan Kağan'ın ve Bilge Kağan'ın baş bilicisi yani baş
veziri idi. Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir ve yazılar da
kendisine
aittir. Taşlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduğu, kurtuluş
savaşının nasıl yapıldığı ve Tonyukuk'un neler yaptığı anlatılır. Birinci yazıt,
243 cm; ikinci
yazıt ise, 217 cm
yüksekliğindedir. Birinci yazıtta 35, ikinci yazıtta 27 satır Göktürk harfli
Türkçe metin bulunmaktadır. |
|
|
